Ջոնս Հոփքինսի համալսարանի աստղագետները հայտնաբերել են գոլորշիացած մետաղների վիթխարի ամպ, որը 2024 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2025 թվականի մայիսը մթագնել էր J0705+0612 աստղը՝ նվազեցնելով դրա պայծառությունը մինչև սովորական մակարդակի 3%-ը։ Ամպի տրամագիծը կազմում է մոտ 200 միլիոն կիլոմետր (մոտավորապես Երկրի 15 000 տրամագիծ)։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են The Astronomical Journal ամսագրում։

Ինչպե՞ս է հայտնաբերվել օբյեկտը


J0705+0612 աստղը (արևանման տիպի, մեզնից մոտ 3000 լուսատարի հեռավորության վրա) հանկարծակի մթագնել է գրեթե 40 անգամ։ Նման տևական և խորը մթագնումը չափազանց հազվադեպ երևույթ է։ Աստղագետներն օգտագործել են Gemini South, Apache Point և Magellan աստղադիտակները, ինչպես նաև արխիվային տվյալները՝ օբյեկտի բնույթը հասկանալու համար։

Ամպը գտնվում է աստղից մոտ 13,3 աստղագիտական միավոր հեռավորության վրա (մեր համակարգի Սատուրնի և Ուրանի ուղեծրերի միջև)։ Աստղի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտը տևում է մոտ 44 տարի։

Ի՞նչ կա ամպի ներսում

Gemini South-ի բարձր ճշգրտության GHOST սարքի միջոցով իրականացված սպեկտրալ վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ամպը հարուստ է ծանր տարրերով (աստղագիտական տերմինաբանությամբ՝ «մետաղներով»)։ Դրանում մեծ քանակությամբ գազանման երկաթ և կալցիում կա։ Առաջին անգամ հաջողվել է ոչ միայն հայտնաբերել այս մետաղները, այլև չափել դրանց շարժումը ամպի ներսում երեք չափումներով. ամպը պտտվում է աստղից անկախ։

Ո՞վ է պահում ամպը

Ամպը ձգողականորեն կապված է մի զանգվածեղ օբյեկտի հետ, որը պտտվում է J0705+0612-ի շուրջ։ Դրա զանգվածը պետք է առնվազն մի քանի անգամ գերազանցի Յուպիտերին, այլապես նման հսկայական կառուցվածքը պարզապես կցրվեր։ Հնարավոր է երկու սցենար.

Ցածր զանգվածով ուղեկից աստղ (այդ դեպքում ամպը շուրջաստղային սկավառակ է),
Հսկա մոլորակ (այդ դեպքում սա շուրջմոլորակային սկավառակ է)։
Երկու տարբերակն էլ ծայրահեղ հազվադեպ են դիտարկումների համար, երբ սկավառակը կամ ամպը անցնում է ուղիղ աստղի առջևով։

Ամպի ծագումը

Համակարգի տարիքը գնահատվում է 2 միլիարդ տարի, սակայն հենց ամպը, հավանաբար, շատ ավելի երիտասարդ է։ Ամենահավանական պատճառը երկու մոլորակների բախումն է։ Նման իրադարձությունները սովորական են երիտասարդ և քաոսային համակարգերում, բայց ծայրահեղ հազվադեպ են նման տարիքի աստղերի համար։ Բախումն արտանետել է փոշի, քարեր և գազ, որոնք էլ ձևավորել են ամպը։

Կարճ ասած

Աստղագետները հայտնաբերել են 200 մլն կմ տրամագծով գոլորշիացած մետաղների ամպ, որը գրեթե ինը ամիս ամբողջությամբ ծածկել էր J0705+0612 աստղը։ Ամպը հարուստ է երկաթով ու կալցիումով, պահվում է զանգվածեղ օբյեկտի (հսկա մոլորակ կամ փոքր աստղ) կողմից և, հավանաբար, առաջացել է երկու մոլորակների բախումից։ Առաջին անգամ հաջողվել է չափել գազի շարժումը նման օբյեկտի ներսում։