Գիտնականների միջազգային խումբը բացահայտել է կլիմայական ռիսկերի գլոբալ գնահատականներում առկա լուրջ բացը՝ վտանգ, որը ներկայացնում են փոքր ալպյան լճերը, որոնք ձևավորվում են սառցադաշտերի հալման և մշտական սառածության քայքայման հետևանքով։
Nature Sustainability ամսագրում հրապարակված հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ լեռներում գտնվող շատ փոքր լճերը կարող են հանկարծակի ճեղքվել և լայնածավալ հեղեղումներ առաջացնել։ Միաժամանակ, դրանցից շատերն այնքան փոքր են, որ չեն ներառվում բնական վտանգների վերաբերյալ առկա տվյալների բազաներում։
Գիտնականները ներմուծել են նոր տերմին՝ SALOs (small alpine lake outbursts, փոքր ալպյան լճերի ճեղքումներ)։ Այս կատեգորիային են պատկանում փոքր սառցադաշտային և հալոցքային լճերը, որոնք կարող են վտանգավոր վարարումների աղբյուր դառնալ լեռնային ապարների փլուզումների, սառույցի անկման, սողանքների կամ ջուրը պահող բնական պատնեշների քայքայման հետևանքով։ Լրացուցիչ ռիսկի գործոններ են նաև երկրաշարժերը և ծայրահեղ տեղումները։
Հետազոտողները նշել են, որ սպառնալիքն աճում է կլիմայի փոփոխության արագացմանը զուգընթաց․ սառցադաշտերի նահանջը և մշտական սառածության հալումը լեռնային շրջաններն ավելի ու ավելի անկայուն են դարձնում։
Միևնույն ժամանակ, վտանգը կախված է ոչ այնքան լճի չափից, որքան գործոնների համակցությունից՝ շրջակա լանդշաֆտի վիճակից, հնարավոր խթանիչներից և ներքևում գտնվող բնակավայրերի խոցելիությունից։
«Ոչ մի լիճ այնքան փոքր չէ, որ վտանգավոր չլինի», — հայտնել է Աբերդինի համալսարանի սառցագետ, դոկտոր Լիդիա Սեմը։ Նրա խոսքով՝ մասնագետների ուշադրությունը երկար ժամանակ կենտրոնացած էր խոշոր սառցադաշտային լճերի վրա, քանի որ դրանք ավելի հեշտ է հայտնաբերել արբանյակներից, սակայն վերջին դեպքերը ցույց են տվել, որ նույնիսկ թաքնված փոքր ջրավազանները կարող են լուրջ հետևանքների հանգեցնել։
Գիտնականներն օրինակներ են բերել տարբեր տարածաշրջաններից։ Նեպալի հեռավոր Լիմի հովտում նախկինում չուսումնասիրված փոքր լիճն առաջացրել է հեղեղում, որն ավերել է կամուրջներ, ոռոգման համակարգեր և հիդրոէներգետիկայի օբյեկտներ։ Պերուում Վալյունարախու սառցադաշտի մոտ գտնվող լճի ճեղքումը հանգեցրել է մարդկանց մահվան և զգալի վնասի։
Հետազոտության հեղինակները կարծում են, որ նոր տեխնոլոգիաները կարող են փոխել իրավիճակը։ Նման լճերը հայտնաբերելու համար առաջարկվում է օգտագործել բարձր հնարավորություններով արբանյակային համակարգեր, ռադիոլոկացիոն դիտարկում, անօդաչու թռչող սարքեր և արհեստական բանականություն։ Գիտնականներն առանձնահատուկ հույսեր են կապում NASA–ISRO NISAR առաքելության հետ, որը հնարավորություն կտա ավելի ճշգրիտ տվյալներ ստանալ արագ փոփոխվող լեռնային տարածքների մասին։
Հետազոտողները կոչ են անում վերանայել բնական վտանգների մոնիթորինգի միջազգային համակարգերը և հրաժարվել այն մոտեցումից, որի դեպքում վտանգը գնահատվում է միայն լճի չափով։
